Қарапайым қарым-қатынастың өзінде қалыптастырудың ролін қалай түсіндіресіздер, ал баланың жеке тұлға болып қалыптасуы ше? Мұғалімнің өз ісінің шебері болып қалыптасуы, ұжымның ынтымақтастықта жұмыс істеуге қалыптасуын қалай түсінеміз? Осы қасиеттерді қалыптастыруға бола ма? Ойландық па?...

            Қазіргі таңда мектептерде жаңа білім беру мазмұнына көшкелі бері қалыптастырушы бағалау дегенмен жиі беттесудеміз. Бір қарағанда соншалықты мән беретіндей әрекетке ұқсамағанмен, оқушының тәрбиесі мен оқытылуында маңызды болып саналады. Қалыптастырушы бағалау – оқуды дер кезінде түзетуге мүмкіндік беретін, оқушы мен мұғалім арасындағы кері байланысты қамтамасыз етіп, оқу үдерісі барысында жүргізілетін бағалаудың түрі.  Біз осы қалыптастырушы бағалауды дұрыс қолданудамыз ба? Не үшін қолдануымыз керек екенін ойландық па? Біздің міндетіміз жас ұрпаққа білімді миына құйып беру емес, болашақ Қазақстанның азаматтарын қалыптастыру. Есіңізге түсіріңізші сіздің алдыңыздан қиын мәселе шыққанда сіз қаншалықты өз күшіңізге сенімді болдыңыз және жұмысқа қаншалықты бел шешіне кірісуші едіңіз, әрдайым бір мәселенің төңірегінде ойыңызды шоғырландырып жұмыстан бас алмай істей бересіз бе? 

      Міне, алдына келген мәселені, тапсырманы шешеуге, алдына қойған мақсатқа жетуге адам жастайынан қалыптасуы керек. Мұғалім осы мақсатта қалыптастырушы бағалауды әр сабағында, бүкіл сабақ бойы оқушыны алға жылжу үшін уәждеп, қолдану керек. Өз іс тәжірибеңізде есіңізде болса бір жұмысты тиянақты бітіріп, сол үшін ата-анаңыздан, үлкендерден жақсы сөз естісеңіз бір марқайып, өзіңіздің күшіңізге сенім ұялап «менің қолымнан келеді екен ғой, осыны бұрын орындауым керек еді», деген мақтаныш сезім пайда болмаушы ма еді. Сол кезде басқа жұмыстар да сізге оңай сияқты, қолыңыздан келетіндей болып көрінбеуші ме еді, бірақ бәрін жалқаулыққа жаба салатынбыз.   Негізі ол істелмей қалған жұмысқа жалқаулықтың қатысы жоқ, тек бірден қорықпай жұмысқа кірісіп кету, өзіңе деген сенімділіктің қалыптаспауынан болып отыр. Сондықтан да оқушының бойындағы жақсы қасиеттердің қалыптасуына қалыптастырушы бағалаудың ықпалы зор. Оқушыларға қалыптастырушы бағалау тапсырмаларын беріп қана қоймай, өзінің ғана орындап, еңбегінің жемісін көруге, сол еңбегінен ләззат алуға қалыптастыру керек. Оқушының әр жұмысына қалыптастырушы баға беріп алға жылжу үшін уәждеп, мақтап, кері байланыс беріп  отыруымыз қажет. Мұғалім оқушыны сабақта сылтаусыз мақтау емес, әр айтылған сөзі мен іс әрекетінің ұнамды, жақсы жақтарын көрсете отырып мақтауы және кемшіліктерін еңсеруге ынталандыру керек. Қалыптастырушы тапсырмаларды жиі алып, кері байланысты уақтылы беріп отыру жақсы нәтижеге жетелейді. Күнделікті сабақтағы баға қойылмайтын қалыптастырушы бағалаудан кейін алынған жинақтаушы бағалау оқушының білім деңгейін нақты көрсетіп береді. Сол секілді мұғалім бойында да іскерлік, біліктілік, шеберлікті қалыптастыру, әрдайым жай тапсырмадан күрделірек тапсырма орындату арқылы қалыптастыруға болады. Үнемі жетістікке ұмтылып, жетіп жүрген мұғалім іскерлікке қалыптасады. Неге бір мектептің ұжымынан екінші мектептің ұжымы ынтымақшыл, іскер ұйымшыл болып келеді? Ол да ұжымның жылдар бойы  қалыптасқан мәдениетінен. 

           Сонымен қалыптастырушы бағалаудың оқу мен тәрбиеде маңызы зор екен. Ал, іс жүзінде байқағанымызда нені көрдік? Нұсқаулық пен   оқулықтағы тапсырмалар оқушылардың біліміне қол жетімді болып келеді де, оқушылар  ойланып жауап берудің орнына тапсырманы орындаудың жеңіл түріне ауысуды, көшіруді жөн көреді. Ол не өзіне деген сенімсіздіктен, не жеке өзі ойланып жауап беруге, ізденуге қалыптаспаудан. Біз осы дағдыларды оқушылардың бойында қалыптастырудың орнына қағаз шығарып қалыптастырушы бағалау жинауға, жиынтық бағалау алып, оқушының портфольиосына қағаз жинаумен ескі сарынға түсіп кеттік. Неге десек біздің жұмысымызды көрсететін нәтиже ол қағаз жүзіндегі, фото, бейне баян түріндегі дәлелдемелер боп алды. Мұғалім мән мағынасын түсінбесе де көбірек және әдемі  қағаз жинаса жұмыс істегенінің дәлелі бар.  Әр сыныпта 25 оқушыдан бар десек, қалыптастырушы бағалау үшін алынатын тапсырмалар мен әр бөлім бойынша алынатын жиынтық бағалау тапсырмалары бар, мұғалімнің қысқа мерзімді, орта мерзімді, ұзақ мерзімді және тағы басқа да жоспарларын қосқанда қағаз астына қалуға болады. Бұл мұғалімге сабақ беруге дайындалудан гөрі , қағаз жазуға көп көңіл бөлуді талап етеді. Біздің мектептердің мұғалімдері өзінің сабақта интербелсенді әдістерді тиімді пайдалануды ойластырудан, 7 модулді қолданудан, оқушылардың бойында 6 ауқымды дағдыны қалыптастырудан гөрі, жаңа білім беру мазмұнының сыртқы формасына әуестеніп кетті. Деңгейлік бағдарламасының 3 - модулі болатын оқыту үшін бағалау және оқуды бағалаудан шығатын критериалды бағалауды жеке қарап сонымен әуестенудеміз. Біз іс әрекеттегі зерттеу сабақтары Лессон стади мен коучингті ұмытып барамыз. Ал бұлар барлығы бір бірімен сабақтасқан үлкен бір жүйе емес пе? Сондықтан да мұғалімдерге соңғы нәтижені қағаз жүзінде көрсетуге емес, сабақта қалыптасқан оқушылардың бойындағы білім мен дағдылардан көрсетуді талап ету қажет. Мұғалім қағазды емес оқушылардың жетістіктері мен білім сапасын көрсетуі керек. Міне, сол мәселені шешу мақсатында мектеп, аудандағы мұғалімдер ұжымын аудандық білім беру бөлімінің әдіскерлерімен жиналыс жасап қазіргі таңда әр пәннің мұғалімінде қандай құжаттар тұруы керек және қалай толтырылуы керек екенін талқылап мұғалім құжаттарын минимизациялау қажет. Хаттамамен қаулы шығарып, бұйрықпен бекітілсе, тексеруші келгенде сол құжаттарды ғана көрсетіп тек сабақтың өтілуінің сапасын байқар еді. Барлық мектептер үшін құжаттардың толтырылуы мен санына қойылатын талаптар бірдей болса,  бұл мұғалімнің басқа адамдар үшін емес, қағаз шығару үшін емес өзі үшін жұмыс жасатар еді. Жинақтаушы бағалауды мектеп әкімшілігі өзі комиссия құрып алса, әр бөлім, тоқсан  сайын алып нәтижесін мұғалімге көрсетіп, үлгермеуші оқушыларды талқылап, топ құрып осы үлгермеуші оқушыларды зерттеу обьектісі қылып Лессон стади өткізуді табыстап, әр зерттеу сабағынан кейін коучинг ұйымдастыруды табыстаса. Қазір мектептерде директордың әдістемелік істер жөніндегі орынбасарлары өз міндетін түсінбей қалды. Ескі әдістер қалды, жаңа әдістерді оқымады, нәтижесінде  мұғалімнің сабағына қарап әдістемелік көмек көрсете алмайды, өйткені өзі түсінбейді. Тек есеп алып қағаз жүзінде есеп өткізуші болып алды. Жинақтаушы бағалаудың тапсырмалары оқулықтар мен нұсқаулықтарда дайын тұр, оны алу, талдау үшін қиыншылық жоқтың қасы. Сондықтан да қасына көмекшілерді, тек сабақ беруші мұғалімдер емес, таңдап алып бөлім және тоқсан бойынша жинақтаушы бағалауды алып саралап отыруы мұғалім жұмысын әжептеуір түзетер еді. Мектеп психологтары жинақтаушы бағалауға оқушылардың көңіл күйінің әсерін бақылап, зерттеп отырса, әлеуметтік педагогтар оқушының әлеуметтік жағдайы білім сапасына әсер етуін зерттесе оқушыны үлкен азамат болып қалыптастыруда көмек көрсете алар ма едік?

Жаңа білім беру мазмұнының басты мағынасының өзі оқушының бойында 6 ауқымды дағдыны қалыптастыру емес пе? Олар:

1. Сын тұрғысынан ойлау дағдысы; 
2. Топта жұмыс істеу дағдысы; 
3.  Тілдік қарым қатынас дағдысы; 
4.  Білімді шығармашылықпен қолдана алу дағдысы; 
5.  Іздену дағдысы; 
6.  АКТ- ны пайдалана алу дағдысы. 

Бұрынғы дәстүрлі сабақта біз ББД (білім, білік, дағдыға) жұмыс жасайтынбыз. Былай айтқанда, мұғалім оқушыға білім береді, әр түрлі тапсырмалар орындау арқылы оқушыда білік қалыптасады, өтілген материалға сейкес мәселелер кездессе шешуге дағды пайда болады. Бұл да өз заманында туылған қажеттілік. Ал шынайы өмірде мектепте алған біліміңіз кездесе бере ме? Барлығымыздың мектеп қабырғасында оқыған формулалар мен аксиомалар, теоремелер мен ережелер есімізде қалды ма, не сол ережені айтып бергенде өміріміз өзгерді ме? Жоқ, тек қалыптасқан дағдылар ғана қалды. Дағды – автоматты түрде жасауға дейін жеткізілген әрекет, көп рет қайталау жолымен қалыптасады. Оқыту процесінде, әсіресе, жалпы оқу дағдыларын пәнаралық мәндегі жазу дағдыларын қалыптастыру қажет. Дағды – алғашқыда саналы орындауды қажет ететін іс – әрекет бөліктерін қайталап жаттығудың нәтижесінде автоматтандырылғанын атайды. Біздің бойымызда мектеп қабырғасынан «айтқанды ғана орындау» дағдысы қалды. Міне, қазіргі заманда күнделікті ашылып жатқан жаңалықтар мен ақпараттарды есте сақтау мүмкін емес боп қалды. Сондықтан да біз оқушыларға білімді беру емес, өздерінің ізденіп табуына, түсінуіне, талдау жасап, қолдануына, сол алған білімін бағалауға қалыптастырып, өмірге дайындауымыз керек.    Жоғарыда айтылған 6 ауқымды дағды нені білдіретіні осыдан шығады. Осы 6 ауқымды дағдыны қалыптастыру мақсатында мұғалімдер сабағында 7 модулді қолданады, зерттеу жұмыстарын жүргізіп Лессон стади сабақтарын өткізеді, алдынан шыққан проблемаға жауап іздеп коучинг жүргізіп шешімге келеді, өзіне рефлексия жасайды.

Сабақта мұғалім сабақтың мақсатын оқушыларға түсіндіріп «балалар біз бүгін сабақта осы мақсатқа жетуіміз керек» деп сабақ бойы мақсатқа жету үшін жұмыс жасап, сабақтың соңында әр оқушыдан мақсатқа жеткен жетпегеніне рефлексия жасатып отырса, оқушының бойында алдына мақсат қою, сол мақсатына жету үшін жұмыс жасау және өз өзіне есеп беріп ісін түзеуге дағды қалыптасады. Ол дағды болашақ өміріне қажет болар еді. Өздеріңіздің тәжірибеңізден алсаңыздар, білім тәртіпті сақтап зейін тек қана сабақта болғанда алынып, түсінуші едік. Солай емес пе еді. Неліктен соның өзінде біреу түсініп, екінші біреу түсінбей қалады. Менім ойымша оқушының зейіні шоғырланбауында, партада тып- тыныш мұғалімге қарап, бірақ басқа нәрсені ойланып отыруға болады. Оқушының зейінін қажетті объектіге аударып отыру- мұғалімнің басты міндеттерінің бірі. Ал оқушының басқалардан көшіріп алуы неліктен деп ойлайсыз? Кейде жеңіл есептің өзін шығарудан гөрі басқа озат оқушыдан (сыныпта білімді деп қалыптасып қалған) көшіре салу жеңілірек және сенімдірек. Бұл сұраққа Москва қаласының психологиялық институтының профессоры Юрий Михайлович Орловтың « Восхождение к индивидуальности» кітабында жазылған бір экспериментін айтайын. Жерде жатқан бір бөрененің үстінен адамды жүргізіп өткізеді, ал сол бөренені 3 метр биіктікке көтеріп өтуді сұрағанда адам өтпей қойған. Сол адамды гипноздық ұйқыға түсіріп 3 метр биіктікте тұрған бөренеден өтуді бұйырғанда ешқандай күдіксіз өтіп кеткен. Бөрене өзгермеді, өткен сол адам, не өзгерді? Тек адамның бойында сол бөренеден өтем деген сенім болмады, оның орнына құлап қалсам не болады деген қорқыныш қана болды. Міне біздің оқушыларымыз бен мұғалімдеріміздің бойында тапсырманы дұрыс орындамасам не болады деген қорқыныш, үрей емес қандай нәтиже көрсетсем де өзім орындауым керек, келесі жолы бұдан да жақсырақ орындауым керек деген өзіне сенім қалыптасуы қажет. Сондықтан да сенің қолыңнан келеді, сен бұл тапсырманы зейін қойып, басқа нәрсені ойламай жасасаң саған бұл түкте емес деп уәждеп отыру басты міндет. Мектеп психологтары оқушылармен өз күшіне сену бойынша тренингтер өткізуді қалыптастыру керек. Кейде адамдардың өз күшіне сенбеуі, алдынан шыққан қиыншылықтар мен проблемаларға қарсы тұрудан гөрі үрейге беріліп, өз өзіне қол салуға дейін апарады. Сол адамдармен өзінің күшті екенін сендіретін аутогендік жаттығулардың элементтерін пайдаланып сабақтар өткізілсе қайғылы оқиғалардың алдын алуға болар ма еді деп ойлаймын. Сөзімнің соңында ежелгі гректердің даналығын айтқым келеді. «Іс – әрекет жасасаң әдет қалыптасады, әдет қалыптастырсаң мінез қалыптасады, мінезді қалыптастырсаң тағдырыңды көресің», деп айтқандай біз оқушының бойында қандай дағдыларды қалыптастырсақ, еліміздің болашақ азаматын қалыптастырамыз, азаматтары қандай болса, Қазақстанның болашағы сондай болмақ. Сондықтан да еліміздің болашағы мұғалімдердің қолында.